Python ile Programlama · Ünite 2

Veri Tipleri ve Temel İşlemler

1. Değişkenler ve atama

Python'da değişken bir kutu değil, bellekteki bir nesneye yapıştırılan etikettir. Atama işareti «eşittir» demek değil, «sağdaki nesneyi soldaki isme bağla» demektir. Önce sağ taraf hesaplanır, sonra isim sonuca bağlanır; x = x + 1 bu yüzden anlamlıdır.

a = 300
b = a
print(a is b)   # True: aynı nesne
b = 301
print(a is b)   # False: b yeni nesneye bağlandı
print(a)        # 300, a değişmedi

• →id(x): nesnenin benzersiz kimliği (CPython'da bellek adresi).
• →type(x): nesnenin sınıfı (veri tipi): type(42) → <class 'int'>.
• →is iki ismin aynı nesne olup olmadığına, eşittir-eşittir operatörü ise değerlerin aynı olup olmadığına bakar.

a = [1, 2, 3]
b = [1, 2, 3]
print(a == b)   # True: değerler aynı
print(a is b)   # False: iki ayrı liste

Atama kalıpları

ad, yas, sehir = "Ayşe", 28, "Ankara"   # çoklu atama (tuple unpacking)

x, y = 10, 20
x, y = y, x          # yer değiştirme (swap), geçici değişken yok

a = b = c = 0        # zincirli atama: üçü aynı nesneye

sayac += 1           # artırmalı atama: sayac = sayac + 1

İsimlendirme kuralları

• →Büyük-küçük harf duyarlı: Ad ile ad farklı değişkenler.
• →Sabitler büyük harfle: MAKSIMUM_DENEME = 5. Tek harfli isim olarak l, O, I kullanılmaz (1 ve 0'la karışır).
• →match, case, _ ve type gibi yumuşak anahtar kelimeler yalnızca belirli bağlamlarda ayrılmıştır. keyword.iskeyword("for") bir kelimenin ayrılmış olup olmadığını söyler.
• →şehir gibi Türkçe karakterli isimler teknik olarak geçerli (PEP 3131), ama profesyonel projelerde kullanılmaz.

Dinamik tipleme: tür bildirmezsin (C'deki int x; gibi), tür nesnede saklanır. Aynı x önce 5, sonra "beş", sonra [1, 2, 3] olabilir. Esnek ama tür hataları çalışma anına kalır; bu yüzden tp, q, d yerine toplam_fiyat, urun_miktari, indirim_orani gibi anlamlı isimler çok önemli.

2. Sayısal tipler ve aritmetik

• →int sınırsızdır: 2 üzeri 1000 bile sorunsuz hesaplanır. Bu yüzden RSA'nın 2048 bitlik anahtarları ek kütüphanesiz kullanılabilir.
• →0xFF onaltılık, 0o77 sekizlik, 0b1010 ikilik yazımdır; hepsi int.
• →complex'te sanal birim j harfidir: z = 3 + 4j → z.real 3.0, z.imag 4.0, abs(z) 5.0, z.conjugate() (3−4j).

Yedi aritmetik operatör

print(7 / 2)     # 3.5
print(7 // 2)    # 3
print(-7 // 2)   # -4  ← taban: -3.5'ten küçük en büyük tam sayı
print(7.0 // 2)  # 3.0 ← float girerse float çıkar

Birim dönüştürme kalıbı: tam bölme büyük birimi, mod kalanı verir.

toplam = 90065
gun    = toplam // 86400       # 1
kalan  = toplam % 86400
saat   = kalan // 3600         # 1
kalan  = kalan % 3600
dakika = kalan // 60           # 1
saniye = kalan % 60            # 5

İşlem önceliği

• →1. Üs alma, sağdan sola
• →2. Tekli işaret (+x, −x)
• →3. Çarpma, bölme, tam bölme, mod (soldan sağa)
• →4. Toplama, çıkarma (soldan sağa)

print(2 + 3 * 4)    # 14
print(2 ** 3 ** 2)  # 512 = 2 ** 9 (sağdan sola)
print(-1 ** 2)      # -1  = -(1 ** 2)
print((-1) ** 2)    # 1

Tip dönüşümleri ve float hassasiyeti

Örtük dönüşüm: farklı tipler işleme girince sonuç daha geniş tipe yükselir: int → float → complex. 2 + 3.0 = 5.0. Açık dönüşüm: int(), float(), complex() ile sen istersin.

int(3.9)      # 3   ← kırpar, yuvarlamaz
int(-3.9)     # -3  ← sıfıra doğru kırpar
int("42")     # 42
float("3.14") # 3.14
round(2.5)    # 2   ← banker yuvarlaması: en yakın çifte
round(3.5)    # 4

import math
print(0.1 + 0.2 == 0.3)               # False
print(math.isclose(0.1 + 0.2, 0.3))   # True

from decimal import Decimal, ROUND_HALF_UP
fiyat = Decimal('149.99')               # metin olarak ver!
toplam = (fiyat * Decimal('1.20')).quantize(Decimal('0.01'), rounding=ROUND_HALF_UP)
print(toplam)                           # 179.99

3. Karakter dizileri (string)

String: tırnak içindeki, Unicode karakterlerden oluşan sıralı ve değiştirilemez (immutable) dizi. Tek ('…'), çift ("…") ya da çok satır için üçlü tırnak kullanılır. İçinde ' geçiyorsa "…" seç. Ham dize r"C:\Users\dosya" ters eğik çizgiyi kaçış karakteri saymaz; Windows yolları için ideal.

İndeksleme ve dilimleme

Dilim söz dizimi metin[başlangıç:bitiş:adım]. Başlangıç dahil, bitiş hariç.

s = "Python"
s[0]     # 'P'
s[-1]    # 'n'
s[1:4]   # 'yth'  (1, 2, 3)
s[:3]    # 'Pyt'
s[3:]    # 'hon'
s[::2]   # 'Pto'  (ikişer atla)
s[::-1]  # 'nohtyP' (ters çevir)
s[0:100] # 'Python' (taşma hata vermez)

• →+ birleştirir: "Ayşe" + " " + "Yılmaz". Çarpı tekrarlar: "-" * 20.
• →len() karakter sayısını verir.
• →Döngüde art arda + ile birleştirmek her seferinde yeni nesne yaratır, yavaştır. Çok parçayı "".join(liste) ile tek seferde birleştir.
• →Değiştirilemez oldukları için stringler sözlük anahtarı olabilir; aynı değerdeki bazı stringler (ör. kısa, isim benzeri sabitler) bellekte tek nesneyi paylaşabilir (string interning).

Sık kullanılan metotlar

Biçimlendirme: %, format(), f-string

4. Mantıksal ifadeler (bool)

bool yalnızca True ve False alır ve int'in alt sınıfıdır: True 1, False 0 gibi davranır. True + True = 2, sum([True, True, False]) = 2. Python'a 2.3 sürümünde PEP 285 ile eklendi.

• →Altı karşılaştırma: eşit, eşit değil (!=), <, <=, >, >=. Sonuç her zaman bool.
• →Zincirleme karşılaştırma: 0 <= yas < 18 matematikteki gibi çalışır.
• →None kontrolünde her zaman is None yaz.

not, and, or ve kısa devre

Öncelik: not → and → or. and ile or her zaman bool döndürmez, son baktığı değeri döndürür. Bu yüzden kullanici_adi = girdi or "Misafir" girdi boşsa varsayılan değeri atar.

0 or [] or None or "merhaba"   # 'merhaba' (ilk truthy)
"" or "armut"                   # 'armut'
False and print("D")           # False, print hiç çalışmaz
not "python"                   # False

Truthy / falsy

Her nesnenin bir doğruluk değeri var. Falsy olanlar az: None, False, 0, 0.0, 0j, boş string "", boş [] () {} set(), range(0). Geri kalan her şey truthy.

5. Girdi ve çıktı

Program üç evreden oluşur: girdi → işlem → çıktı. stdin (standart girdi) genelde klavye, stdout (standart çıktı) terminaldir; input() ve print() bunları bizim yerimize yönetir.

print() fonksiyonu değerlerin arasına sep, sonuna end koyar. Varsayılanlar tek boşluk ve yeni satır.

print("Elma", "Armut", "Muz", sep=", ")  # Elma, Armut, Muz
print("2025", "04", "22", sep="-")        # 2025-04-22
print("Yükleniyor", end=" ")
print("tamamlandı.")                       # Yükleniyor tamamlandı.
print("C:\\Users")                         # C:\Users

f-string biçim belirteçleri

Süslü parantezde ifadeden sonra iki nokta koyup biçim belirteci yazılır. Hizalama: < sol, > sağ, ^ orta.

kilo = float(input("Kilo (kg): "))
boy  = float(input("Boy (m): "))
vki  = kilo / (boy ** 2)
print(f"VKİ: {vki:.2f}")
print("-" * 25)

Bu not ders kitabının yerine geçmez; konu kendi cümlelerimizle, yapay zekâ desteğiyle özetlendi.